Παρουσιαζόμενη ως ένας μηχανισμός διαχείρισης της μετανάστευσης, η συμφωνία ήρθε να καθιερώσει ένα πλαίσιο που στόχο είχε τόσο τον περιορισμό όσο και την αποτροπή των αφίξεων μαζί με μαζικές απελάσεις. Οι βασικές της διατάξεις περιλάμβαναν αυξημένες αποτροπές από την Τουρκική Ακτοφυλακή, τον εξαναγκαστικό περιορισμό των αιτούντων άσυλο στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου για αόριστο χρονικό διάστημα και τις ταχείες επιστροφές (επανεισδοχές) στην Τουρκία για όσους εισέρχονταν παράτυπα στην Ελλάδα. Σε αντάλλαγμα, η Τουρκία έλαβε σημαντική οικονομική στήριξη, ύψους 6 δισεκατομμυρίων ευρώ, παράλληλα με πολιτικές παραχωρήσεις, συμπεριλαμβανομένου ενός οδικού χάρτη για την απελευθέρωση των θεωρήσεων (visa). Η συμφωνία εισήγαγε επίσης το σχήμα «1 προς 1», βάσει του οποίου για κάθε Σύριο που επιστρεφεται από τα ελληνικά νησιά στην Τουρκία, ένας Σύριος πρόσφυγας θα επανεγκαθίστατο από την Τουρκία στην ΕΕ.
Η δήλωση αποτελεί σημείο καμπής στην εξωτερικοποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής της ΕΕ. Έκτοτε, χρησίμευσε ως παράδειγμα για παρόμοιες συμφωνίες, συμπεριλαμβανομένης της συνεργασίας με αυταρχικά καθεστώτα όπου η προστασία των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι πέρα από εγγυημένη. Η προτεραιότητα που τίθεται ως προς τον έλεγχο της μετανάστευσης έναντι της διασφάλισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είχε βαθιές και διαρκείς συνέπειες για χιλιάδες ανθρώπους.
Το ανθρώπινο κόστος αυτής της πολιτικής υπήρξε βαρύ. Χιλιάδες αιτούντες άσυλο είχαν παγιδευτεί σε συνθήκες παρατεταμένης αβεβαιότητας, με καταστροφικές επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική τους υγεία. Μόνο στη Λέσβο, ο αριθμός των μεταναστών που εγκλωβίστηκαν, ξεπέρασε τις 20.000 στις αρχές του 2020, κάτω από απάνθρωπες και ταπεινωτικές συνθήκες, όπως είχε τεκμηριωθεί ευρέως από διεθνείς φορείς και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Από το 2016 έως και τα μέσα του 2020, τουλάχιστον 26 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στα κέντρα κράτησης του νησιού, θάνατοι που συνδέονται άμεσα με τις συνθήκες εγκλεισμού τους. Το έγκλημα αυτό συνεχίζεται: μόλις πριν από λίγες ημέρες, ένας νεαρός άνδρας από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό έδωσε τέλος στη ζωή του μετά από έξι χρόνια εγκλωβισμού στα κέντρα κράτησης του νησιού, κατά τη διάρκεια των οποίων του στερήθηκε η απαραίτητη προστασία και υποστήριξη.
Πέρα από τα κέντρα κράτησης, συνεχίζεται η εντεινόμενη στρατικοποίηση του Αιγαίο . Η εντατικοποίηση της επιβολής των συνοριακών πολιτικών της συμφωνίας επέφερε εκτεταμένες αναφορές για παράνομες πρακτικές, συμπεριλαμβανομένων των επαναπροωθήσεων (pushbacks) και των μαζικών απελάσεων. Πρακτικές που έχουν ως άμεσο αποτέλεσμα την απώλεια ζωών. Μόνο το 2025, τουλάχιστον 99 άνθρωποι ανασύρθηκαν νεκροί στις ακτές της Ελλάδας και της Τουρκίας, ενώ πολλοί περισσότεροι εξακολουθούν να αγνοούνται. Θάνατοι που που δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά, αλλά συνέπειες των πολιτικών και πρακτικών που σχεδιάστηκαν για να αποτρέπουν και να αποκλείουν πληθυσμούς που αναζητούν απλώς ασφάλεια και προστασία.
Η συμφωνία μεταμόρφωσε όμως και τον κοινωνικοοικονομικό ιστό των πέντε νησιών του Β.Αιγαίου. Τόποι που κάποτε ήταν χώροι διέλευσης και φιλοξενίας, μετατράπηκαν σε ζώνες περιορισμού και χώρους κράτησης. Ενώ η οικονομική εξάρτηση του τοπικού πληθυσμού από τη «βιομηχανία των συνόρων» αυξήθηκε, οι κοινωνικές εντάσεις οξύνθηκαν, οδηγώντας κατά καιρούς σε περιστατικά βίας και ευρύτερη κοινωνική αποσύνθεση.
Μια δεκαετία μετά, είναι προφανές ότι η Κοινή Δήλωση ΕΕ-Τουρκίας δεν κατάφερε να επιτύχει τους δεδηλωμένους στόχους της και αυτό που εισήχθη ως προσωρινός μηχανισμός έγινε μια μόνιμη πρακτική, εδραιώνοντας ετσι ένα σύστημα που περιορίζει την πρόσβαση στο άσυλο και μεταθέτει την ευθύνη μακριά από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντί να παρέχει ασφαλείς και νόμιμες οδούς, συνέβαλε στον πολλαπλασιασμό των επικίνδυνων διαδρομών προς την «ασφάλεια» ενώ ταυτόχρονα εντείνει την εργαλειοποίηση ανθρώπινων ζωών για πολιτικές σκοπιμότητες.
Ζητούμε την άμεση ανάκληση της Κοινής Δήλωσης ΕΕ-Τουρκίας.
Ζητούμε τη θέσπιση ασφαλών, νόμιμων και αξιοπρεπών οδών για τους ανθρώπους που αναζητούν προστασία.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι διαπραγματεύσιμα.
