Ως ενεργά μέλη της κοινωνίας των πολιτών, καλούμε για την ανεμπόδιστη πρόσβαση στη διαδικασία ασύλου για όλους, χωρίς διακρίσεις που βασίζονται σε αυθαίρετα κριτήρια.
Εδώ και πολύ καιρό, το ελληνικό κράτος στερεί συστηματικά και αδικαιολόγητα την πρόσβαση στις διαδικασίες διεθνούς προστασίας, στοχοποιώντας άτομα που κατηγορούνται για τον χειρισμό βαρκών που μεταφέρουν μετανάστες προς την Ελλάδα ή για τη διευκόλυνση της παράνομης εισόδου τους στη χώρα.
Σχεδόν σε κάθε άφιξη, οι αρχές κατηγορούν τουλάχιστον ένα άτομο για συναφή με τη διακίνηση αδικήματα, όπως η διευκόλυνση παράνομης εισόδου ή η παράνομη μεταφορά υπηκόων τρίτων χωρών, και προχωρούν άμεσα σε σύλληψη, συχνά με ελάχιστα ή και καθόλου αποδεικτικά στοιχεία. Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα άτομα παραμένουν για μήνες σε προσωρινή κράτηση, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να υποβάλουν αίτημα ασύλου. Παρότι διατηρούν το δικαίωμα υποβολής αίτησης ασύλου από τη φυλακή, παρατηρείται ότι οι σχετικές διαδικασίες αναστέλλονται κατ’ εξακολούθηση και αδικαιολόγητα.
Αυτό συμβαίνει είτε επειδή η πρόθεση υποβολής αιτήματος ασύλου, ακόμη και όταν είναι σαφής και επανειλημμένα εκπεφρασμένη προς τις αρχές, δεν καταγράφεται από την αστυνομία, τις δικαστικές αρχές ή τη διοίκηση των φυλακών, με αποτέλεσμα ο κρατούμενος να μην παραπέμπεται στη διαδικασία ασύλου, είτε επειδή, σε περιπτώσεις καταγραφής της, η Υπηρεσία Ασύλου δεν εξετάζει την υπόθεση πριν από την έκδοση απόφασης από τα ποινικά δικαστήρια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και η διαδικασία ασύλου των συγγενών του κατηγορουμένου έχει ανασταλεί αδικαιολόγητα. Το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, με διοικητική εγκύκλιο, έχει παράσχει ανεπαρκείς εξηγήσεις για την πρακτική αυτή.
Αυτή η πρακτική διακριτικής ευχέρειας αναστολής αιτήσεων ασύλου των κατηγορούμενων, παραβιάζει όχι μόνο το δικαίωμα υποβολής αιτήματος ασύλου, αλλά και το τεκμήριο αθωότητας. Με την άρνηση πρόσβασης στο άσυλο, οι κατηγορούμενοι αντιμετωπίζονται προκαταβολικά ως ένοχοι από τη στιγμή της σύλληψής τους, και στερούνται θεμελιώδη δικαιώματα. Με αυτό τον τρόπο διαμορφώνεται εκ των προτέρων το αφήγημα της δίωξης και της επερχόμενης καταδίκης τους.
Πέρα από την άρνηση του δικαιώματος στο άσυλο, πλήθος εκθέσεων έχουν αναδείξει τις παραβιάσεις των διαδικαστικών εγγυήσεων που αντιμετωπίζουν τα άτομα που κατηγορούνται ως διακινητές από το σωφρονιστικό και δικαστικό σύστημα της Ελλάδας: από δίκες που διαρκούν μόνο λίγα λεπτά, έως ανεπαρκή διερμηνεία και αποδοχή των προδικαστικών καταθέσεων των απόντων μαρτύρων ως αποδεικτικών στοιχείων χωρίς δυνατότητα αντεξέτασης τους από την υπεράσπιση. Επιπλέον, το θεμελιώδες δικαίωμα της αποτελεσματικής υπεράσπισης σε όλα τα στάδια της ποινικής διαδικασίας υπονομεύεται λόγω διαφόρων συστημικών εμποδίων και παραλείψεων. Χαρακτηριστικά, σε σημαντικό αριθμό υποθέσεων, γαι την υπεράσπιση των κατηγορουμένων, διορίζεται αυτεπαγγέλτως δικηγόρος την ίδια ημέρα με τη δίκη.
Η διασφάλιση του δικαιώματος πρόσβασης στη διαδικασία ασύλου είναι απαραίτητη λόγω του καθοριστικού της ρόλου κατά την ποινική διαδικασία. Σύμφωνα με το άρθρο 3(3)(ε) του Κώδικα Μετανάστευσης (Νόμος 5038/2023, όπως τροποποιήθηκε με τον Νόμο 5275/2026), οι αιτούντες άσυλο και οι δικαιούχοι διεθνούς προστασίας εξαιρούνται από την ποινική δίωξη για αδικήματα που σχετίζονται με τη μετανάστευση, συμπεριλαμβανομένης της διευκόλυνσης και της παράνομης μεταφοράς υπηκόων τρίτων χωρών στην Ελλάδα.
Ωστόσο, η ρήτρα εξαίρεσης που προβλέπεται από το ελληνικό δίκαιο εφαρμόζεται ασυνεπώς και αυθαίρετα, όπως καταγράφεται σε πρόσφατη έκθεση των οργανώσεων HRLP και LCL. Εκτός από λίγες μεμονωμένες περιπτώσεις, τα δικαστήρια έχουν επανειλημμένα αρνηθεί την εφαρμογή της εξαίρετικής διάταξης του άρθρου 3, ακόμη και όταν αυτή προβάλλεται από την υπεράσπιση του κατηγορουμένου.
Παρότι η ρήτρα εξαίρεσης σύμφωνα με το γράμμα του νόμου εφαρμόζεται τόσο σε αιτούντες άσυλο όσο και σε άτομα αναγνωρισμένα ως πρόσφυγες, ορισμένα δικαστήρια έχουν απορρίψει την εφαρμογή της στην βάση της μη ολοκλήρωσης της διαδικασίας εξέτασης της αίτησης ασύλου του κατηγορουμένου. Αυτή η αυθαίρετη αυτή αναστολή της εξέτασης αιτήσεων ασύλου έχει ουσιαστική επίδραση στην έκβαση των ποινικών υποθέσεων και ως εκ τούτου συνιστά επιπλέον παραβίαση των δικαιωμάτων των κατηγορουμένων.
Σύμφωνα με το ελληνικό και διεθνές δίκαιο, άτομα που έχουν διαπράξει εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας ή σοβαρά μη πολιτικά εγκλήματα αποκλείονται από τη διεθνή προστασία. Ωστόσο, η αναστολή της διαδικασίας ασύλου εν αναμονή της απόφασης της ποινικής δίκης συνιστά σαφή παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας. Για την προστασία του τεκμηρίου αθωότητας, το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου θα έπρεπε να ανακαλεί το καθεστώς ασύλου μόνο μετά από καταδίκη για σοβαρό έγκλημα- κάτι που ήδη συμβαίνει τακτικά και συστηματικά.
Επιπλέον, ο αποκλεισμός ατόμων που καταδικάζονται ως «διακινητές» από την δυνατότητα χορήγησης ασύλου αντίκειται στο διεθνές δίκαιο. Σε σχετική εγκύκλιο που ερμηνεύει τον ορισμό του «σοβαρού εγκλήματος», το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου θεωρεί ότι η διακίνηση μεταναστών συνιστά σοβαρό έγκλημα απλώς και μόνο επειδή αναγνωρίζεται ως έγκλημα από το διεθνές δίκαιο- παρά το γεγονός ότι ο ελληνικός ορισμός της διακίνησης είναι πολύ πιο ασαφής και ευρύς σε σχέση με τον διεθνή ορισμό του Πρωτοκόλλου του Παλέρμο και, εξ’ορισμού, πρόκειται για έγκλημα χωρίς θύμα. Το Πρωτόκολλο των Ηνωμένων Εθνών κατά της λαθραίας διακίνησης μεταναστών από τη γη, τη θάλασσα και τον αέρα (Πρωτόκολλο του Παλέρμο) ορίζει ότι απαιτείται ο πορισμός κάποιου υλικού οφέλους για να θεωρηθεί κάποιος διακινητής και ότι οι μετανάστες δεν μπορούν να διωχθούν ποινικά όταν αυτοί οι ίδιοι είναι θύματα διακίνησης, καθιστώντας σαφές ότι άτομα που μεταφέρουν τον εαυτό τους και άλλους δεν θα πρέπει να θεωρούνται διακινητές, όπως συμβαίνει στο ελληνικό δίκαιο. Έτσι, η αυθαίρετη παρεμπόδιση της πρόσβασης των κατηγορούμενων στη διαδικασία ασύλου οδηγεί σε μια κατάσταση όπου, όπως καταλήγουν οι οργανώσεις HRLP και LCL στην από 2025 έκθεσή τους, “οι κατηγορούμενοι παγιδεύονται μεταξύ δύο συστημάτων: των υπηρεσιών ασύλου που αρνούνται να εξετάσουν τα αιτήματά τους έως ότου ολοκληρωθεί η ποινική διαδικασία και των ποινικών δικαστηρίων που αρνούνται να αναγνωρίσουν το δικαίωμα των κατηγορούμενων να εξαιρεθούν από την ποινική δίωξη έως ότου επιβεβαιωθεί το καθεστώς ασύλου”.
Όπως επισημαίνεται περαιτέρω στην από 2026 έκθεση των οργανώσεων BVMN και CPT AMS, “Ακόμη και όταν οι κατηγορίες αποσύρονται ή ο κατηγορούμενος αθωώνεται, η παρατεταμένη καθυστέρηση ενδέχεται να έχει ήδη στερήσει από το άτομο ουσιώδεις νομικές εγγυήσεις και ευκαιρίες ένταξης. Το αποτέλεσμα είναι μια κατάσταση νομικού κενού, κατά την οποία τα άτομα αδυνατούν να προχωρήσουν σε διαδικασίες αναγνώρισης διεθνούς προστασίας λόγω των ποινικών κατηγοριών εις βάρος τους”.
Στεκόμαστε ενάντια σε αυτή την άδικη κρατική πρακτική άρνησης πρόσβασης στο δικαίωμα ασύλου, η οποία οδηγεί σε μία εμφανώς μεροληπτική απονομή δικαιοσύνης.
Απαιτούμε από τις αρμόδιες αρχές να λάβουν όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε να διασφαλιστεί ότι κάθε άτομο που επιθυμεί να υποβάλει αίτηση ασύλου έχει πρόσβαση στις σχετικές υπηρεσίες, ανεξαρτήτως εκκρεμών ποινικών κατηγοριών.
Στεκόμαστε ενάντια στο σύστημα ποινικοποίησης και υπερασπιζόμαστε την ελευθερία μετακίνησης για όλους.
Υπογράφουσες Οργανώσεις
- Aegean Migrant Solidarity – Community Peacemakers Teams
- Legal Centre Lesvos
- Border Violence Monitoring Network (BVMN)
- Equal Rights Beyond Borders
- De:criminalize
- Alarm Phone
- 50 out of many
- Greek Forum of Migrants
- EmpowerVan
- Avocats Sans Frontières France (ASFF)
- Samos Volunteers
- Human Rights Legal Project (HRLP)
- Fenix Humanitarian Legal Aid
- I Have Rights (IHR)
- Collective Aid
- Greek Council for Refugees (GCR)
- Europe Cares / Paréa Lesvos
- Thalassa of Solidarity
Υποσημειώσεις
Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου. Εγκύκλιος. Αρ. Πρωτ.: 87206/ 14 Φεβρουαρίου 2022, σελ. 11.
Άρθρο 14 (1) Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.
Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, Άρθρο 11. Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, Άρθρο 14 (2). Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Άρθρο 48. Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Άρθρο 6 (2) · Κώδικας Ποινικής Δικονομίας, Άρθρο 71.
Border Violence Monitoring Network, & Community Peacemaker Teams. (30 Μαρτίου 2026). Ετήσια Έκθεση Παρακολούθησης Δικαστικών Υποθέσεων 2025.
Legal Centre Lesvos, & Human Rights Legal Project Samos (29 Νοεμβρίου 2025). Νέα έκθεση: Η εξαίρεση από την ποινικοποίηση: Πραγματικό εχέγγυο ή ψευδαίσθηση;
Άρθρο 11 παρ. 2(β) του Κώδικα Νομοθεσίας για την υποδοχή, τη διεθνή προστασία πολιτών τρίτων χωρών και ανιθαγενών και την προσωρινή προστασία σε περίπτωση μαζικής εισροής εκτοπισθέντων αλλοδαπών., το οποίο ενσωματώνει το Άρθρο 12 παρ. 2(β) της Οδηγίας 2011/95/ΕΕ.
Πρωτόκολλο του Παλέρμο, Άρθρο 3(α).
Πρωτόκολλο του Παλέρμο, Άρθρο 5
